TK2017 - de exitpoll

Wij voeren bij vrijwel alle verkiezingen een exitpoll uit, zo ook bij de komende Tweede Kamerverkiezingen. Maar hoe komt een exitpoll eigenlijk tot stand?

Recente exitpolls van Ipsos

Een exitpoll, nauwkeuriger verkiezingsonderzoek bestaat er niet. De meest recente exitpoll bij verkiezingen is die van de Provinciale Staten op 17 maart 2015, in opdracht van de NOS. Maar ook bij een referendum als die van het Oekraïne-verdrag bleek de exitpoll een messcherpe indicatie van de opkomst én de uitslag te kunnen geven.

Ook bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer op 12 september 2012 hebben we een exitpoll uitgevoerd. De opdrachtgevers toen waren de NOS en RTL. Zoals bij elke exitpoll, hebben we toen direct na het sluiten van de stembussen een indicatie van de einduitslag gegeven. Ook toen kwam de einduitslag goed overeen met onze exitpoll.

Exit poll TK2012 Exit poll TK2012

Maar hoe gaat dat nou, zo’n exitpoll?

Nog eens stemmen
Een exitpoll is een schaduwverkiezing. We selecteren 40 stembureaus, verspreid over Nederland. Onze medewerkers vragen kiezers die het stemlokaal verlaten of zij nogmaals willen ‘stemmen’. De kiezer krijgt een stembiljet met daarop dezelfde partijen als op het officiële stembiljet. De kiezers kunnen hun stembiljet vervolgens anoniem deponeren in de ‘stembus’ van onze medewerker.

Belangrijk: de selectie van de stembureaus
Een belangrijk verschil met regulier verkiezingsonderzoek is de steekproefopzet: we trekken bij een exitpoll niet een steekproef van kiezers maar van stembureaus. Er zijn in Nederland ongeveer 12 miljoen stemgerechtigden die hun stem kunnen uitbrengen in ongeveer 9.300 stembureaus. Bij de verkiezingen van 12 september 2012 hebben we hieruit 40 stembureaus geselecteerd. Voor deze stembureaus zijn tezamen ruim 60.000 kiesgerechtigden uitgenodigd, waarvan zo'n 75 procent is komen stemmen. Daarnaast is de bereidwilligheid van kiezers om mee te doen doorgaans hoog: 85 procent.

We hebben de exitpoll in 2012 dus gebaseerd op ruim 40.000 kiezers. Een indrukwekkend aantal. Toch zegt het niet zo veel. We moeten namelijk niet vergeten dat het in feite een steekproef is van slechts 40 van de 9.300 stembureaus. We verzamelen weliswaar informatie over 40.000 kiesgerechtigden, maar de voorselectie kan een enorme impact hebben.

"We hebben de exitpoll in 2012 dus gebaseerd op ruim 40.000 kiezers. Een indrukwekkend aantal. Toch zegt het niet zo veel"

Een steekproef van 40 is toch nooit genoeg?
Een statistisch analysemodel biedt daarom uitkomst. Door gebruik te maken van de stemhistorie van de stemlokalen, kunnen we ondanks de beperkte steekproef toch tot een zeer nauwkeurige indicatie van de verkiezingsuitslag komen. Hoe werkt ons analysemodel?

De kern van de analyse zit in de vergelijking met de vorige verkiezingen. Van elk stembureau weten we wat mensen bij eerdere verkiezingen gestemd hebben. Door het resultaat van de exitpoll te vergelijken met de uitslag van toen, kunnen we bepalen wat de trend is: welke partijen winnen en welke partijen verliezen. Deze trend projecteren we als het ware op heel Nederland.

Wanneer mogen wij (weer) tevreden zijn?
Net als heel Nederland kijken wij op verkiezingsavond uit naar de uiteindelijke uitslag. Niet alleen uit nieuwsgierigheid naar de daadwerkelijke zetelverdeling, maar vooral om te bepalen of de exitpoll zijn werk zo goed heeft gedaan als altijd. Ook al is de exitpoll om meerdere redenen een uiterst betrouwbaar instrument, het blijft steekproefonderzoek.

Zoals bij elk steekproefonderzoek gelden er marges voor de exitpoll. Dat betekent dat de exitpoll vast hier en daar een zetel afwijkt van de daadwerkelijk uitslag, een normale afwijking bij een dergelijk onderzoek. De ervaring leert dat de marge maximaal 2 procent per partij is. Dat wil zeggen dat een partij in de exitpoll maximaal 2 procent meer of minder stemmen behaalt dan in werkelijkheid. Als het gaat om zetels is de marge per partij doorgaans maximaal één zetel meer of minder. Maar vanwege de marges en aannames kán een afwijking van twee zetels ook voorkomen.

Iets anders dan een slotpeiling
Een exitpoll is gebaseerd op feitelijk stemgedrag. Dat is een essentieel verschil met het verkiezingsonderzoek dat voorafgaand aan de verkiezingsdag wordt gehouden, de zogenaamde slotpeilingen. Slotpeilingen zijn immers gebaseerd op de stemintentie van mensen en die komt lang niet altijd overeen met het daadwerkelijke gedrag. Zeggen en doen zijn twee werelden van verschil.

Ipsos Nederland artikel delen via social media